شمشیر دولبه علم ژنتیك برای آینده بشری
دكتر مختار جلالیجواران، رئیس انجمن ژنتیك ایران با اشاره به اینكه علم ژنتیك، متحولكننده و بازوی تشكیلدهنده دنیای جدید است، میگوید: این علم هماكنون كاربردهای زیادی در علوم پایه، تولیدات صنعتی، كشاورزی و علوم پزشكی دارد و میتوان گفت ارزش ذخایر ژنتیكی گیاهان زراعی، علفهای هرز، ژنتیك حیوانی و انسانی، سازوارهها (ارگانیزمها) وریز سازوارهها (انگلها، باكتریها، قارچها و ویروسها) بیش از كشف ذخایر نفت و گازی است، به طوری كه امروزه نظر تمامی اندیشمندان جهان را در بهكارگیری از این ذخایر ارزشمند معطوف شده است.
این عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس میافزاید: خوشبختانه تنوع زیستی ایران بیش از كل قاره اروپاست و ما هر ژنی را كه بخواهیم میتوانیم پیدا كنیم، بنابراین باید قدردان این نعمت بزرگ بوده و در حفظ و نگهداری آن كوشا باشیم.
افزایش ظرفیتهای ژنتیكی برای نجات از گرسنگی
دكتر جلالی با تاكید بر اینكه بشر امروزی برای افزایش تولیدات كشاورزی با محدودیت منابع روبهروست و با رشد سریع جمعیت و محدودیت منابع، نسل بشر با خطر گرسنگی و كمبود امكانات بهداشتی مواجه خواهد شد، میگوید: امروزه با بهكارگیری مهندسی ژنتیك علاوه بر اینكه میتوان تولید گیاهان تراریخته (تغییریافته ژنتیك)، مقاوم شدن گیاهان، مبارزه با آفات و بیماریها، مبارزه با علفهای هرز، بهبود كیفیت غذایی و تولید مواد دارویی را افزایش داد، میتوان ظرفیتهای ژنتیكی را نیز توسعه داد بهگونهای كه در آینده دیگر گرسنهای باقی نماند. مثلا میتوان میزان جذب آهن، ویتامین A و سایر مواد مغذی را در برنج افزایش داد و به این ترتیب برنج به دارویی برای رفع سوءتغذیه تبدیل میشود.
دكتر جلالی تاكید میكند: همچنین ما پیش از این نمیتوانستیم در هیچ گیاهی محصولات درمانی و نو تركیبی مانند اینترفرون، انسولین، تیپیای و محصولات خونی تولید كنیم در صورتی كه با استفاده و بهكارگیری از مهندسی ژنتیك این كار انجام شد. همچنین با بهكارگیری بیوتكنولوژی گیاهی توانستهایم پیشرفتهای قابل ملاحظهای در تولید واكسنهای خوراكی در گیاهان زراعی یا میوهها ایجاد كنیم.
تولید پروتئینهای نوتركیب
یك عضو هیأت علمی دانشگاه تهران نیز میگوید: هماكنون اصلاح نژاد دام، تولید جانوران دستورزی شده، افزایش ظرفیت ژنتیكی دام و طیور، حذف ژنهای مضر از حیوان، پرورش سریع حیواناتی همچون گاو و گوسفند برای رفع نیازهای غذایی یك جامعه و تولید پروتئینهای نوتركیب، تولید دارو و آنتیبادی، تهیه الگو برای مطالعه بیمایهای انسانی از جمله دستاوردهای بسیار مهم بیوتكنولوژی و ژنتیك جدید در عرصه علوم زیستی است.
دكتر عبدالرضا صالحی میافزاید: هماكنون بیشترین كاربرد استفاده از علم ژنتیك و انتقال ژن در علوم دامی مربوط به استفاده از پروتئینهای نو تركیب مانند فاكتورهای انعقادی در درمان و كنترل بیماریهاست، اما با توجه به اینكه دام و طیور در اقتصاد كشور نقش موثری دارد، میتوان از روش كولینگ نیز برای تكثیر بیشتر دام و نجات یك گونه در حال انقراض نیز استفاده كرد.
| نكته: تنوع ژنتیكی موجود در ایران به تنهایی از كل قاره اروپا بیشتر است و این حرف به آن معنی است كه مهندسان ژنتیك ایرانی گنجینهای ارزشمند از حالتهای مختلف حیات را در اختیار دارند كه میتوان با آن عجایب بسیاری خلق كرد |
به گفته این عضو هیات عملی دانشگاه تهران، هماكنون در زمینه شناسایی ژنهای موثر بیماریها، تنوع ژنتیكی دامها، تولید پروتئینهای نوتركیب در كشور گامهای نوینی در جهان برداشته شده است كه كشور ایران نیز از این امر مستثنا نبوده و شركتهای دانش بنیاد نیز در این رابطه به فعالیت پرداختهاند، اما هماكنون به جایگاه اصلی خود راه پیدا نكردهاند.
سلولهای بنیادی، امید یك زندگی جدید
دسترسی انسان به فناوری تكثیر سلولهای بنیادی (بنیاختهها) و بهكارگیری آنها برای تولید سلولهای دیگر از مباحث نوین ژنتیك در علوم زیستی است، به طوری كه امروزه محققان در حال بررسی و آزمایش بیشتر امكان بهكارگیری سلولهای بنیادی در درمان بیماریهای مختلف هستند.
دكتر سیروس زینلی، عضو هیات علمی انستیتو پاستور ایران در پاسخ به این سوال كه هماكنون سلولهای بنیادین در بهبود سلامت انسانها چه كاربردی دارد، میگوید: مطالعات نشان داده است در همه بافتهای بدن نوعی از سلولهای بنیادی یافت میشود كه توانایی تبدیل به سلولهای تخصص یافته همان بافت را دارند و در موقع اختلال بافتی، دست به كار شده و تكثیر پیدا میكنند.
مثلا میتوان با تزریق این سلولها به قسمتی از رگ مرده قلب بیمار، سلول جدیدی ایجاد كرد یا اگر استخوانی شكسته به ترمیم نیاز داشته باشد، این سلولها را میتوان وادار كرد به سلولهای استخوان غضروف تبدیل شود. همچنین اگر شخصی دچار سوختگی شدید شود كه قسمتی از پوست یا بافتش از بین رفته باشد میتوان قسمتی از پوست فرد را برداشت و در شرایط آزمایشگاهی وادار كرد بسرعت آن ناحیه را ترمیم كند.
وی به كاربرد سلولهای بنیادی در درمان سلولهای سرطانی و بیماریهای ژنتیك مانند تالاسمی اشاره كرده و میافزاید: سلولهای بنیادی برخلاف سلولهای سرطانی كه بیمهابا رشد میكنند، كنترل شده و هوشمند هستند، یعنی اگر این سلولها به بافتی تزریق شوند با آن بافت همصدا شده و میتوانند بافت جدیدی ایجاد كنند. به عبارت دیگر این سلولها دارای خاصیت خودتكثیری بوده و قابلیت تمایز و تبدیل شدن به انواع دیگر سلولهای بدن را دارند. به همین دلیل میتوان از این سلولها برای درمان بسیاری از بیماریها استفاده كرد.
خطرات احتمالی همانندسازی
از دیگر موضوعات بسیار مهم روز در زمینه مهندسی ژنتیك و بیوتكنولوژی مولكولی كه ارتباط تنگاتنگی با علوم پزشكی داشته و احتمالا در آینده منشأ تحولات بزرگی در این زمینه خواهد شد، بحث كلونسازی (همانندسازی یا شبیهسازی) یا تكثیر غیرجنسی سلولهاست؛ كه طی آن با همانندسازی از روی سلول بالغ یك موجود زنده، نسخهای مشابه موجود اولیه ساخته میشود. نخستین موفقیت انسان در كلونسازی یك پستاندار بالغ (گوسفند دالی) سال 1996 توسط یان ویلموت انگلیسی و همكاران وی در موسسه راسلین (ادینبر اسكاتلند) با انتقال هسته یك سلول سوماتیك (غیرجنسی) به درون سیتوپلاسم یك اووسیت (سلول جنسی ماده) كه هستهاش خارج شده بود، به دست آمد.
شاید دانستن این مطلب كه آیا در حال حاضر دستكاری ژنوم انسان در جوامع قانونی است، ذهن بسیاری از مخاطبان را به خود معطوف كرده است.
دكتر زینلی در پاسخ به این پرسش میگوید: در حال حاضر بحث كولینگ در علوم دامی هیچگونه مشكلی ندارد، اما در مورد انسان باید احتیاطهای خاصی انجام شود یعنی همانگونه كه باید برای جلوگیری از عوارض بعدی تولید و استفاده از یك دارو احتیاط شود باید ورود به این بحث نیز با تائید مراجع قانونی انجام شود.
وی میافزاید: باوجود بحثهای بسیار جدی كه در مورد سوءاستفادههای احتمالی از مقوله شبیهسازی و عواقب زیستی و اخلاقی آن در دنیا وجود دارد، خوشبختانه اعتقاد اكثر قابل توجهی از صاحبنظران با درك مسئولیت خطیر انسانی خود، به پژوهشهای متنوع و گسترده مهندسی ژنتیك و بیوتكنولوژی در عرصه پزشكی مولكولی مشغولند، این است كه تحقیقات مذكور باید فقط برای مقاصد پیشگیری، تشخیص و درمان اساسی بیماریها به كار رفته شود، بنابراین اگر برخی كشورها هم مقید به انجام چنین كاری نیستند، قطعا در خفا این كار را انجام میدهند.
وی میگوید: ما از نظر شرعی اجازه دستكاری ژنتیكی انسان را نداریم، اما برای تشخیص قبل از تولد بیماریهای ژنتیكی چه قانونی و چه شرعی میتوانیم از بسیاری از تكنیكهای این علم بهره ببریم، از جمله استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان بیماریها.
دكتر مختار جلالیجواران هم درخصوص خطرات احتمالی بهكارگیری از این فناوری میگوید: طبیعت بهكارگیری از این فناوری توام با نگرانی و خطراتی است كه اگر قوانین و ضوابط خاصی را اجرا نكنند، تركیب طبیعی مختل میشود و برخی ژنها نیز تغییر شكل خواهند یافت.
وی بحث كولینگ را شمشیر دو لبهای خوانده و میافزاید: همانطور كه میتوان از این علم كمك گرفت میتوان با استفاده از این علم باعث خسران و زیان فراوان به جامعه بشریت شد، بنابراین برای اجرای چنین طرحی باید مجوز لازم آن از مراكز صاحب صلاحیت گرفته شود.
